Zo komen burgerschap en digitale geletterdheid in elke methode van Neon terug

Berry Nieskens en Marleen Wierda, hoofdauteurs digitale geletterdheid en burgerschap, leggen uit hoe Neon de leerlijnen perfect wil integreren zonder een kerndoel over het hoofd te zien.

Hoe worden doelen voor burgerschap en digitale geletterdheid nu vaak geborgd in het onderwijs?

Berry: "Voor digitale geletterdheid gebeurt dit nu op verschillende manieren. Soms is er een aparte methode voor en soms integreren methoden doelen voor digitale geletterdheid in het lesmateriaal van hun vak. Bij Neon willen we dit laatste doen."

Berry: "We willen ook graag ontwerpopdrachten maken waarin leerlingen een ontwerpcyclus moeten doorlopen. De domeinen van de SLO lenen zich daar uitstekend voor. Zo kunnen leerlingen leren door te doen of door te maken.

Marleen: "Bij burgerschap zie je dat scholen vaak losstaande activiteiten doen. Dat zie je terug in themaweken en projecten en in de manier waarop leraren en leerlingen dagelijks met elkaar omgaan. Doordat het losstaande activiteiten zijn, is het voor scholen lastig om te zien aan welk doel zij werken en wat leerlingen daarvan leren."

Waarom is het beter om burgerschap en digitale geletterdheid te integreren in alle lesmethoden dan wanneer je één aparte methode daarvoor hanteert?

Berry: "Ik heb in het voortgezet onderwijs en het basisonderwijs gewerkt en weet dat het bordje van de leraar enorm vol is. Je moet heel veel doen. Om die reden scheelt het al enorm wanneer je gedeelde contexten kunt gebruiken om meerdere leerdoelen aan te bieden. Dan hoef je niet iets apart nog voor digitale geletterdheid erin te verwerken. Het aanbod wordt efficiënter en je krijgt ruimte in je rooster."

Marleen: "Vragen die te maken hebben met burgerschap kom je tegen in alle vakken. Wat is rechtvaardig, wie wordt er gehoord, hoe ga je om met verschil? In het primair onderwijs kom je dat tegen bij taal, rekenen en wereldoriëntatie, in het voortgezet onderwijs bijvoorbeeld bij geschiedenis, aardrijkskunde, economie en biologie. Elk vak belicht die vragen vanuit een eigen invalshoek en dat kan een aparte methode niet bieden. Daarom is het heel logisch om dit te integreren."

Welke voorbeelden heb je waarin burgerschap/digitale geletterdheid goed verweven is binnen een ander vak?

Berry: "Bij het vak wereldoriëntatie ben je bezig met de infrastructuur van Nederland. Schiphol en de haven van Rotterdam zijn belangrijke verkeersknooppunten. Maar er zijn ook knooppunten voor internet- en dataverkeer, zoals de Amsterdam Internet Exchange. We werken dit nu uit binnen de aardrijkskundecontext, in plaats van dat we een aparte les over het internet opnemen.

Marleen: "In het primair onderwijs hebben we in de methode Taal & Wereld een les over een braakliggend stuk grond. Leerlingen krijgen een brief van een buurtbewoner die het belangrijk vindt dat het pad over het terrein behouden blijft. Iedereen in de klas gaat meedenken en leerlingen gaan met elkaar een pamflet maken en geven elkaar daar feedback op. Zo oefenen ze niet alleen taal, maar leren ze ook om te luisteren naar een ander, om een standpunt te verwoorden en om samen een besluit te nemen."

Als je burgerschap en digitale geletterdheid integreert, moet je ervoor zorgen dat alle doelen geborgd zijn. Hoe zorg je ervoor dat alle kerndoelen een plek krijgen in de methoden en dat er niets wordt overgeslagen?

Berry: "We hebben de kerndoelen voor digitale geletterdheid vertaald naar 161 concrete Neon-leerdoelen: 78 voor het po en 83 voor het vo. Deze zijn ingedeeld in negen bouwstenen, waaronder digitale systemen, data, veiligheid en privacy.

Berry: "Aan de hand van die bouwstenen bepalen we wanneer een leerdoel aan bod komt. Dat overzicht is in feite de leerlijn voor groep 3 tot en met de derde klas van het vo. We noteren bij elke les welke leerdoelen er aan bod komen. We maken onderscheid tussen twee soorten doelen. We bieden vakoverstijgende doelen aan waarin leerlingen de computer of digitale systemen puur als gereedschap gebruiken om een taak uit te voeren. Daarnaast hebben we doelen geformuleerd waarin creëren en het maken van ontwerpkeuzes centraal staat.

Marleen: "Als auteurs burgerschap houden we zelf nauwkeurig bij welke doelen al een plek hebben in onze methoden en welke dat nog moeten krijgen. Per hoofdstuk, en zelfs per paragraaf, leggen we vast welke doelen waar terechtkomen en welke er nog bij kunnen. Daarna leggen we de overzichten van verschillende boeken en niveaus naast elkaar. Zo zie je waar een doel vaak terugkomt en waar het ontbreekt."

Marleen: "Dat is een heel werkje, maar bij een kruisende leerlijn is het onmisbaar. Als burgerschap door alle vakken loopt, is er niet één methode waarin alle burgerschapsdoelen op een rij staan. Niet elk vak hoeft evenveel burgerschap geïntegreerd te hebben. Maar elke leerling moet de kernopbrengsten meerdere keren kunnen oefenen in verschillende contexten."

Wordt er getoetst? En zo ja, hoe meet je iets dat zo verweven zit in alle methoden?

Berry: "We zijn nu op zoek naar manieren waarop leraren de voortgang van leerlingen kunnen volgen. Het is aan de leraren om te bepalen of ze daar een beoordeling in de vorm van een cijfer aan hangen of dat ze het alleen formatief gebruiken. Ik denk dat het formuleren van passende succescriteria bij de leerdoelen de belangrijkste stap is om de voortgang van leerlingen op het gebied van digitale geletterdheid te volgen."

Marleen: "Je moet een passende manier vinden om te toetsen. Kennis, zoals hoe de democratie en de rechtsstaat werken, kun je binnen de vakken toetsen. Vaardigheden en houding zie je in wat leerlingen doen: in gesprekken, rollenspellen en reflecties en in hoe goed ze hun keuzes kunnen onderbouwen. De leerlijn laat zien wat je in welke fase mag verwachten en omdat we de Neon-doelen per paragraaf vastleggen, zie je ook waar leerlingen ermee hebben geoefend."

Bij welke mate van leerwinst binnen je vakgebied ben je tevreden?

Berry: "Hiervoor kan ik terugkomen op de eerste paragraaf van onze visie: dat leerlingen zelfredzaam en autonoom door onze gedigitaliseerde wereld kunnen reizen. Dat ze niet alleen voor later, maar ook in het nu bewuste keuzes maken."

Marleen: "We zijn tevreden als leerlingen een kwestie vanuit meerdere kanten kunnen bekijken, belangen en perspectieven herkennen en hun eigen keuze kunnen uitleggen. Ze hoeven het niet met elkaar eens te zijn, maar ze kunnen wel uitleggen waarom ze ergens voor staan. En ze weten waar een grens ligt, namelijk waar een standpunt de vrijheid of het bestaansrecht van een ander ontkent."