Kwaliteit als kompas: het kwaliteitskader van Neon

Om hoogwaardig leermateriaal te maken, heeft het kwaliteitsteam van Neon een kwaliteitskader ontwikkeld voor leermiddelen van de coöperatie. De eerste versie is een startpunt. Maar een eindpunt is het raamwerk nooit, zeggen onderwijskundigen Amber Walraven en Alex Koks. “Het kader helpt ons in het gesprek over hoe we de kwaliteit van onze leermiddelen nog verder kunnen verhogen.”

In juni 2024 schreven overkoepelende onderwijsorganisaties een manifest. 'Meer grip op kwaliteit leermiddelen', luidde de titel. Daarin pleitten onder meer sectorraden en de Algemene Onderwijsbond ervoor dat onderwijsprofessionals meer inzicht moeten krijgen in de kwaliteit van lesmethoden.

Daar schort het nodige aan, betoogden de organisaties. Zo is het onderscheid tussen verplichte leerstof en extra leerstof niet duidelijk genoeg en zitten de lesmethoden te vol.

Een andere veelgehoorde klacht is dat makers van lesmateriaal onvoldoende inzicht geven in de wetenschappelijke onderbouwing van de keuzes die zij maken. Dit maakt het voor scholen moeilijker om de kwaliteit van de leermiddelen te beoordelen.

Ontwerpinstrument én evaluatiemiddel

Het Nederlands Onderwijsinstituut (Neon) wil proberen om zoveel mogelijk van die problemen te verhelpen. Eén van de gereedschappen die de coöperatie hiervoor gebruikt, is het kwaliteitskader voor haar leermiddelen.

Dit kader is volledig wetenschappelijk onderbouwd en dient twee doelen. Ten eerste vormt het kader het vertrekpunt bij het ontwerp van het lesmateriaal. Ook dient het als evaluatiemiddel tijdens en aan het eind van de ontwerpfase.

Het kader helpt de auteurs om met een breed scala aan kwaliteitsaspecten rekening te houden. “We willen geen enkel aspect van leermiddelenkwaliteit over het hoofd zien”, vertelt Alex. “Daarom hebben we hard gewerkt aan een wetenschappelijk onderbouwd kader met een zo breed mogelijk perspectief. Van doelgerichtheid tot toegankelijkheid.”

Met het kwaliteitskader laat Neon ook zien op welke kwaliteit leraren en besturen van de coöperatie kunnen rekenen. “Gebruikers van de methoden krijgen hiermee een standaard van wat ze mogen verwachten,” legt Amber uit. “Het is een kader waar leraren ons aan kunnen houden.”

Fundamenten gebaseerd op wetenschap

Om dat doel te bereiken heeft Neon samen met het Centrum voor Leermiddelenadvies, het CLU, meerdere criteria afgeleid die bijdragen aan kwaliteitsvol onderwijs. Die criteria zijn getoetst aan wetenschappelijk onderzoek. Daarnaast legde Neon vast hoe het naar effectief lesgeven en leren kijkt.

Vervolgens zijn deze perspectieven van Neon verder uitgebreid en verrijkt en heeft het kwaliteitsteam gekeken welke criteria daar concreet invulling aan kunnen geven. Dat resulteert in onderstaande tien uitgangspunten die samenvatten hoe Neon naar effectief leren en lesgeven kijkt.

Elk van de fundamenten wordt onderbouwd met kwaliteitscriteria, die duidelijk maken hoe je aan dat fundament kunt voldoen. “Daarmee hebben we geprobeerd om kwaliteit zo specifiek mogelijk te omschrijven, in plaats van alleen hoofdlijnen te formuleren,”aldus Alex. “Met de criteria omschrijven we hoe we het fundament zo concreet mogelijk terug kunnen zien in de methode. Dat dat gelukt is, daar ben ik heel trots op.”

Hieronder zie je een voorbeeld van een criterium uit het kader:

'Willen transparant zijn én een startpunt vormen voor het gesprek'

Het kader streeft, naast het borgen van kwaliteit, ook andere doelen na. 'Wij willen vanaf het begin transparant zijn naar de buitenwereld', zegt Alex, die aangeeft dat externe kwaliteitscommissies van Neon en het onderwijsveld inzicht krijgen in de kwaliteitsprincipes van de coöperatie. “Het kader helpt ons om het gesprek te hebben over hoe we de kwaliteit van onze leermiddelen nog verder kunnen verhogen.”

“Daarom delen wij de eerste versie van ons kader zo vroeg mogelijk in het ontwikkelproces.” Dat vroege delen is dan ook het startpunt van de verdere ontwikkeling. “Dat wij transparant zijn over de wetenschappelijke keuzes die wij maken, is geen doel op zich,” benadrukt Alex. “Wij doen dit ook om experts uit het veld uit te nodigen om met ons mee te denken over hoe ons kwaliteitskader nog beter kan. Juist de blik van buiten helpt ons verder.”

En het kwaliteitskader kan meer positieve neveneffecten creëren. “Ik hoop vooral dat leraren meer tijd kunnen besteden aan andere zaken, zoals de relatie tussen de leraar en de leerling, doordat de methoden kwaliteitsvoller worden”, zegt Amber. “Je houdt zo tijd over die je aan andere belangrijke zaken kunt besteden.”

'Methode moet werken zoals leren werkt'

Methoden zijn immers ondersteunend, zegt Alex. “De leraar maakt het onderwijs, niet het lesmateriaal. De mens voor de klas maakt de vertaalslag naar wat de groep op een moment nodig heeft. Dat vakmanschap kun je niet vervangen door een methode. Maar je kunt het wel ondersteunen. En dat is precies wat wij bij Neon willen doen.”

“Goed gereedschap maakt het werk lichter en beter, slecht gereedschap zit in de weg,” associeert Alex. “Daarom leggen wij de lat bij onze methoden zo hoog mogelijk. Met ons kwaliteitskader helpen wij onze auteurs bij het ontwerpen van leermiddelen en bij het maken van keuzes die volgens de wetenschap de grootste kans geven dat leerlingen tot leren komen.”

Dat betekent niet dat lesmateriaal van Neon altijd de beste keuze is. “Niet elke leraar hoeft voor Neon te kiezen, hij of zij moet kiezen voor de best passende materialen,” vindt Amber. “Dan is het wel zo eerlijk en goed om heel helder te zijn over waarop de materialen gebaseerd zijn, wat je wel en niet kunt verwachten en waarom je bepaalde keuzes hebt gemaakt als methodemaker. Dat wij dit kader hebben, laat volgens mij zien dat wij de leraar serieus nemen als professional en dat we de leraar ondersteunen in zijn vakmanschap.”

Succes is nooit gegarandeerd, maar onderwijsmethoden van Neon bieden, dankzij het kwaliteitskader, wel veel kans op succesvol leren, denkt Amber. “Ik gaf aan de lerarenopleiding colleges over leren, instructie en metacognitie. Daarin probeerde ik antwoord te geven op vragen over wat leren is en wat je kunt doen om leren te bevorderen. Elk jaar kreeg ik weer de vraag: als leren werkt zoals we weten, waarom werkt mijn methode dan niet zo?” Over materiaal van Neon hoopt ze die vraag nooit te krijgen. “Mijn doel is om wat we over leren uit onderzoek weten, bij Neon terug te laten komen in onze methoden.”